Επιστημονικό Έργο

Το έργο τέχνης, ο δημιουρός του κι εμείς Το έργο τέχνης, ο δημιουργός του κι εμείς (2013)

Πέρα από μέσον ανακούφισης, το έργο τέχνης προσφέρεται ως ένα πεδίο επικοινωνίας μεταξύ του δημιουργού του και του θεωρού ή των θεωρών του, χωρίς, μάλιστα, η κάθε πλευρά να διατρέχει τον κίνδυνο να παρεισφρήσουν ανάμεσά τους προσωπικές αντεγκλήσεις, ύποπτες προθέσεις και άλλα παρόμοια, που ρίχνουν την σκιά τους επάνω στον διάλογο έτσι, ώστε αμαυρώνοντάς τον, να τον εκτρέπουν από τον στόχο του, που είναι η ανταλλαγή διανοημάτων και ιδεών. Τόσο ο δημιουργός του έργου τέχνης όσο κι εμείς, οι αποδέκτες του, έχομε μπροστά μας όχι ο ένας τον άλλο, αλλά το δημιούργημα. Ό,τι έχει να πει ο καλλιτέχνης το αποτυπώνει στο δημιούργημά του, το οποίο, από την στιγμή της αυτονόμησής του, διακόπτει κάθε δεσμό ­μαζί του. Έτσι, όταν εμείς, οι αποδέκτες του, ερχόμαστε σε επαφή προς αυτό, να μην χρειαζόμαστε πια να συνομιλούμε με τον δημιουργό του καλλιτεχνήματος.

Η αναφορά μας εξαντλείται στο ίδιο το έργο τέχνης, το οποίο μάλιστα, επειδή προσφέρεται για πολλές αναγνώσεις, μας παρέχει την δυνατότητα άσκησης διαλόγου προς αυτό εις το διηνεκές, και, μέσω αυτού μόνο, προς τον αφανή δημιουργό του. Χάρη στο έργο τέχνης συνεχίζομε να συνομιλούμε αποθηκεύοντας στον νου μας στοχασμούς και ιδέες, προκειμένου, μέσα από την δράση μας αυτή, να αντα­ποκριθούμε σε ένα κάλεσμα για μια ζωή που υπερβαίνει τα στενά όρια της θνητής ύπαρξής μας.

Μπαίνοντας στο παιχνίδι της φιλοσοφίας Μπαίνοντας στο παιχνίδι της φιλοσοφίας (2012)

Κείμενα κατά παραγγελία που λένε. Τα έγραψα επειδή προσκλήθηκα να μιλήσω κάπου ή να συμμετάσχω σε κάποια έκδοση. Ως εδώ μπορώ να πω. Αγνοώ παραπέρα ποια υπήρξε η τύχη τους – αν δημοσιεύτηκαν, πού και πότε. Τα βρήκα σκόρπια στον ηλεκτρονικό υπολογιστή μου, τα συγκέντρωσα και είπα να τα δημοσιεύσω με την αίσθηση, κυρίως, που ο καθένας μας, υποθέτω, έχει να μην θέλει να πάει χαμένος ο κόπος του – κάτι δηλαδή που κουράστηκε να το κάνει, να υπάρχει κάπου, κάπως …

 

 

Ο πυγμάχος το λιοντάρι και η σκόνη Ο πυγμάχος το λιοντάρι και η σκόνη (2011)

Ακολουθώντας την προτροπή του ποιητή πως το μέσο για να δυναμώνεις το μυαλό σου είναι να το αφήνεις ελεύθερο να στήνει πανηγύρι με τις σκέψεις που το περιτριγυρίζουν, είπα, στο βιβλίο μου αυτό, να αφήσω την ψυχούλα μου ελεύθερη να παρασυρθεί όπου την τράβαγε αυτή ή εκείνη η σκέψη κι όλα όσα είδε πηγαίνοντας από δω κι από κει να τα περιγράψει με άκραν συντομία μήπως και γεννηθεί και στον αναγνώστη το ενδιαφέρον να έλθει κι αυτός κοντά και, με δική του πλέον την συμμετοχή, το πανηγύρι να συνεχιστεί με μεγαλύτερη ακόμη ζωντάνια.

Εισαγωγή στην φιλοσοφία Εισαγωγή στην φιλοσοφία (2010)

Πολλοί, παρασυρμένοι από τον όρο «εισαγωγή» πιστεύουν ότι πρόκειται για πόνημα που ο συγγραφέας θα πρέπει να το έχει γράψει στην  αρχή της πνευματικής σταδιοδρομίας  του. Σε ό, τι αφορά την φιλοσοφία αυτό δεν συμβαίνει –ή, καλύτερα, δεν πρέπει να συμβαίνει. Και τούτο για τον εξής λόγο: ο στόχος μιας εισαγωγής στην φιλοσοφία είναι να εισαγάγει τον αναγνώστη στον κόσμο της φιλοσοφίας, έναν κόσμο που βρίθει από δυσνόητους όρους και ανοίκειες έννοιες. Αυτό σημαίνει ότι ο ίδιος συγγραφέας θα πρέπει να έχει εξασφαλίσει για τον εαυτό του αυτήν την οικειότητα προς τους όρους και τις έννοιες της φιλοσοφίας, ώστε να μπορεί να οδηγήσει τον αναγνώστη του στην κατανόησή τους, πράγμα που απαιτεί εκ μέρους του την ανάλογη ωριμότητα και εμπειρία. Με αυτή την σκέψη αποφάσισα τώρα, προς τας δυσμάς της ακαδημαϊκής πορείας μου, να συγγράψω την Εισαγωγή στην Φιλοσοφία.

Ιατρική ηθική Ιατρική ηθική (2009)

Η αλματώδης κατά τις τελευταίες δεκαετίες εξέλιξη των επιστημών υγείας και της τεχνολογίας, παρά τα αγαθά που αναμφιβόλως προσέφερε και συνεχίζει να παρέχει στον άνθρωπο, τον έφερε επίσης αντιμέτωπο με πρωτόγνωρα ηθικής τάξεως αδιέξοδα, τα οποία, λόγω φιλοσοφικής περιέργειάς μου, ήταν επόμενο να με απασχολήσουν. Θέλω να πω, λοιπόν, ότι τα αδιέξοδα αυτά δεν είναι οι γνώσεις που θα βοηθήσουν κάποιον να τα ξεπεράσει, αλλά η διαμόρφωση μιας νοοτροπίας, την οποία μπορεί να αποκτήσει μέσα από την άσκηση της φιλοσοφίας.

Εγχειρίδιον παθών Εγχειρίδιον παθών (2009)

Ποτέ δεν με συνάρπασε η θεωρία των Στωικών για την απάθεια, η άποψη ότι δεν θα φτάσεις ποτέ στην  ευτυχία –λες και ούτως ή άλλως η ευτυχία είναι κάτι εφικτό– παρεκτός μόνο αν πνίξεις μέσα σου κάθε πάθος και το νεκρώσεις. Αντί για τα πάθη, λένε οι Στωικοί, οδηγός σου στην ζωή σου πρέπει να είναι ο λόγος, η ψυχρή λογική. Το πιο πιθανό, όμως, είναι η συστηματική εν ονόματι του λόγου απεμπόληση των παθών να σε οδηγήσει, αν όχι στην απανθρωπία, σε μια ζωή αδιάφορη, στεγνή. Θεωρίες, θα πεις. Όχι, όχι. Το πόσο σημαντικά υπήρξαν τα πάθη σε ανθρώπους ποικίλου χαρακτήρα, διαφορετικής παιδείας και ιδεολογίας, με αλλιώτικους προσανατολισμούς στην ζωή μπορεί να το δεις αν ανατρέξεις στα πρόσωπα που παρελαύνουν στο βιβλίο μου. Όχι, συμφωνώ: η θεωρία δεν αρκεί. Γι′ αυτό, πέρα από Τα πάθη της ψυχής του Καρτέσιου, το πρώτο θεωρητικό βιβλίο που γράφτηκε, τον 17ο αιώνα, για τα πάθη, θέλησα να δείξω συγκεκριμένα τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν τα τελευταία αυτά στην ζωή ξεχωριστών προσώπων.

Η φιλοσοφία στην σκηνή Η φιλοσοφία στην σκηνή (2008)

Η φιλοσοφία και το θέατρο, είπε ο Νίτσε, είναι τα μεγαλύτερα επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων και η σημαντικότερη προσφορά τους στον πολιτισμό. Δεν είναι τυχαίο που τα δυο αυτά, η φιλοσοφία και το θέατρο, πάνε μαζί. Τα συνδέει ο διάλογος. Το θέατρο εκφράζεται μέσα από τον διάλογο των προσώπων επί σκηνής. Ακόμα κι αν πρόκειται για μονόλογο διεξάγεται ο διάλογος του ηθοποιού επί σκηνής με τους θεατές. Το ίδιο και η φιλοσοφία. Με την εμφάνισή της –στην Μίλητο– δημιουργήθηκε και η πρώτη σχολή φιλοσοφίας –η σχολή της Μιλήτου–, για να ακολουθήσουν κι άλλες, ων ουκ έστιν αριθμός, σχολές φιλοσοφίας, τόποι όπου μπορούσαν άνθρωποι να διαλέγονται. Αυτός ο δεσμός μεταξύ φιλοσοφίας και θεάτρου ήταν που με παρακίνησε να στήσω την φιλοσοφία στην σκηνή. Μέσα δηλαδή από θεατρικά έργα, που έγραψα, να επιχειρήσω να αναδείξω την ζωή και την διδασκαλία κορυφαίων φιλοσόφων.

Η αιώνια επιστροφή της φιλοσοφίας Η αιώνια επιστροφή της φιλοσοφίας (2007)

«Φιλοσοφώ» πάει, μεταξύ άλλων, να πει ότι παίρνω από την αρχή έναν δρόμο που τον είχα διατρέξει, για να δω μήπως κάτι, κατά την πορεία μου παρέλειψα να το παρατηρήσω ή δεν το παρατήρησα καλά. Κι αυτό το κάνω ξανά και ξανά –δίχως τελειωμό, όπως ο Σίσυφος. Φιλοσοφία, λοιπόν, είναι η αιώνια επιστροφή στο παρελθόν, προκειμένου να ξεκαθαρίσει η ματιά μας και να δούμε πια τα πράγματα πιο καθαρά.

Από τον πολιτισμό στην πείνα Από τον πολιτισμό στην πείνα (2007)

Οι φιλόσοφοι δεν αποσκοπούν, όπως οι επιστήμονες, να περιγράψουν την πραγματικότητα, αλλά επιχειρούν να πουν πώς αλλιώς θα μπορούσαν ή θα έπρεπε να είναι τα πράγματα και τα γεγονότα. Με το πνεύμα αυτό της φιλοσοφίας, σύμφωνα με το οποίο φιλοσοφώντας κανείς ακυρώνει την πραγματικότητα, θέλησα να αντιμετωπίσω πτυχές του πολιτισμού όχι όπως μας έχουνε μάθει ή έχομε συνηθίσει να τις βλέπομε, αλλά όπως θα έπρεπε ή θα μπορούσαν να τις θεωρούμε

Σφηνάκια Σφηνάκια (2005)

Κάποτε στην δεκαετία του 1990 πήγαινα τακτικά σε ένα μπαρ της Πατησίων -στο ιστορικό Au re voire.  Πάντα ήταν εκεί κάποιος τύπος, θαμώνας, που στεκόταν όρθιος στην μπάρα κάνοντας, καθώς έπινε, μικρά-μικρά βηματάκια  μπρος πίσω, δεξιά- αριστερά, γύρω από τον εαυτό του -όπως κάνομε δα όταν κατουριόμαστε, εμείς οι άντρες εννοώ. Έμενε δυο-τρεις ώρες, κι έφευγε τύφλα. Απορούσα πώς στην κατάστασή του τα κατάφερνε να διασχίζει την Πατησίων. Από ένα σημείο και μετά τον έχασα. Μια, δυο τρεις φορές, πουθενά ο τύπος. Ρώτησα, λοιπόν, τον μπάρμαν πού χάθηκε. «Α», μου είπε, «τον χτύπησε ένα αυτοκίνητο καθώς διέσχιζε την Πατησίων». «Επόμενο ήταν», είπα. «Έτσι τύφλα στο μεθύσι που έφευγε, απορούσα πώς την είχε γλυτώσει μέχρι τότε». «Δεν κατάλαβες», μου είπε ο μπάρμαν, «’Ηταν η πρώτη φορά, τα τελευταία χρόνια που τον θυμάμαι, που ήπιε ένα-δυο μόνο κι έφυγε. Μια χαρά, σου λέω. Τελικά, αυτό τον έφαγε, να ξέρεις. Όποτε ήταν τύφλα, έχοντας συναίσθηση ότι δεν στεκόταν καλά στα πόδια του, πρόσεχε πολύ, σχολαστικά, όπως διέσχιζε την Πατησίων. Την τελευταία φορά, όμως, ξεμέθυστος όπως ήταν, έχασε την αίσθηση του κινδύνου, δεν πρόσεξε και … να το μοιραίο». Δεν ξέρω πώς αυτή η ιστορία του τύπου του Au re voire με παρακίνησε να γράψω το βιβλίο αυτό –μικρούλια σε έκταση κείμενα, να τα διαβάζει ο αναγνώστης μια κι έξω, όπως τα σφηνάκια που τους δίνεις μια και κάτω. Να ήθελα άραγε, ασύνειδα, να προσφέρω στους αναγνώστες ένα μεθύσι ακίνδυνο; Δεν ξέρω. Η ετερογονία των σκοπών που εισηγήθηκαν οι φιλόσοφοι, σύμφωνα με την οποία τα αποτελέσματα ξεφεύγουν από τις προθέσεις των δημιουργών τους!

Λεξικό της φιλοσοφίας Λεξικό της φιλοσοφίας (2004)

Συνήθως ένα λεξικό της έκτασης που έχει το Λεξικό της φιλοσοφίας που έγραψα είναι προϊόν της συμβολής πολλών συνεργατών. Η συνεργασία αυτή, όμως, πέρα από τα πλεονεκτήματα που μπορεί να έχει, παρουσιάζει ένα σοβαρό μειονέκτημα: το ενδεχόμενο να παρουσιάζει κενά, καθώς δεν μπορεί ο ένας συγγραφέας να είναι στο μυαλό του άλλου συγγραφέα για να συμπληρώσει πράγματα που παρέλειψε ο άλλος με την σκέψη ίσως ότι θα τα λάβει υπόψη του ο άλλος. Έτσι αποφάσισα να το γράψω μόνο μου. Και μάλιστα, για την διασφάλιση πληρέστερης ενότητας, να το γράψω σε όσο ποιο σύντομα γινόταν –σε δυο χρόνια (κάθε μέρα 18 ώρες, 7 μέρες την εβδομάδα)– έχοντας πάντοτε κύριο μέλημά μου να το γράψω απλά –τόσο απλά που να μπορεί να το έχει κανείς δίπλα του στο κομοδίνο να το συμβουλεύεται ανά πάσαν στιγμή. Γιατί μπορεί ο ρόλος του λεξικού είναι να ανατρέχει σε αυτό ο αναγνώστης για σχετικές πληροφορίες, αλλά θα πρέπει κι αυτό από την πλευρά του να προκαλεί, με τον τρόπο γραφής του, τον αναγνώστη να το πάρει στα χέρια του.

Νεοπλατωνισμός –Tο λυκόφως της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας Νεοπλατωνισμός –Tο λυκόφως της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας (2003)

Τελικά, οι ιδέες, τα πνευματικά ρεύματα μπορούν να φυτρώσουν εκεί όπου κινδυνεύουν όλα να σαρωθούν και να χαθούν. Απόδειξη; Ο Νεοπλατωνισμός, το τελευταίο φιλοσοφικό ρεύμα στην ιστορία της ελληνικής αρχαιότητας. Εκδηλώθηκε σε μια εποχή –στους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες– όπου κυριαρχούσαν η άκρα ανασφάλεια του πολίτη και η φθοροποιός  αστάθεια της κοινωνίας. Κι όχι μόνο αυτό. Κατάφερε, επιπλέον, με την διαιώνισή του, να γίνει γέφυρα μεταφοράς ιδεών σε ξεχωριστούς μεταξύ των πολιτισμούς, σε ετερόκλητες μεταξύ των εποχές, σε διαφορετικούς μεταξύ των τομείς του πνεύματος, σε μεμονωμένους φιλοσόφους και ποιητές με δικό του ο καθένας των διανοητικό προσανατολισμό, μη παύοντας μέχρι σήμερα ακόμη να επηρεάζει διακριτικά και διεισδυτικά τον φιλοσοφικό –και όχι μόνο– στοχασμό.

Ασκήσεις φιλοσοφίας για την ζωή και την τέχνη Ασκήσεις φιλοσοφίας για την ζωή και την τέχνη (2002)

Ρωτάνε αν η τέχνη είναι ανώτερη από την ζωή. Απλώς θα έλεγα ότι η τέχνη υπηρετεί την ζωή με έναν μοναδικό τρόπο -δεν λέω ελκυστικό ή αποκρουστικό τρόπο, λέω: μοναδικό. Μία είναι η Αφροδίτης της Μήλου, μια η Ενάτη του Μπετόβεν μία η Οδύσσεια του Ομήρου, ένας ο Οδυσσέας του Τζόυς, ένας ο Γαλιλαίος του Μπρεχτ, έnας ο Άμλετ  –και πάει λέγοντας. Τώρα, προσεγγίζοντας την ζωή και την τέχνη μέσα από την άσκηση της φιλοσοφίας, εξασφαλίζεις στην προσέγγισή σου αυτή ελευθερία, αποδέσμευση από τους περιορισμούς της πραγματικότητας, μια και φιλοσοφία είναι να βλέπεις όχι τι συμβαίνει αλλά τι θα μπορούσε ή θα έπρεπε να ισχύει.

Παιδιά του Κάιν Παιδιά του Κάιν (2001)

Όλοι μας, λίγο πολύ, κρύβομε μέσα μας κάποιες πλευρές του Κάιν, του απομακρυσμένου, του πρώτου, αμαρτωλού προγόνου μας. Πρέπει να το παραδεχθούμε αυτό. Το ανθρώπινο γένος ξεκίνησε να υπάρχει στην γη με τον  Κάιν τον φονιά του  αδελφού του Άβελ, όταν ο Θεός τον έδιωξε από τον παράδεισο και στον έστειλε στον πλανήτη μας να συνεχίσει εκεί την αμαρτωλή ζωή του. Όσο κι αν όσοι από το ανθρώπινο γένος μεγαλούργησαν στην ζωή, όπως τα πρόσωπα που παρελαύνουν στο βιβλίο μου, δεν παύουν να είναι όλοι, όπως κι εμείς άλλωστε, παιδιά του Κάιν. Ιδού με πόση φυσικότητα μιλάει  ο Δ. Καπετανάκη για τον αμαρτωλό συγγενή μας: Ο αδελφός μου ο Κάιν ο πληγωμένος / αγαπούσε να κάθεται / χαϊδεύοντας τον ώμο μου, κοντά / στον καθρέφτη του νερού / Της ζωής ή του θανάτου, σε κινηματογράφους / μισοφωτισμένους / Από ειρηνικές σκηνές που τέλειωναν / πάντα με φόνους …

Αρχές φιλοσοφίας Αρχές φιλοσοφίας (1999)

Το 1999 μου ζήτησαν από το Υπουργείο Παιδείας, και συγκεκριμένα από τον καθ’ ύλην αρμόδιο φορέα του, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο (νομίζω ότι δεν υφίσταται πια ο φορέας αυτός, όπως τόσα και τόσα, άλλωστε, άλλα πράγματα στον τόπο μας, όπου ο κάθε υπουργός, κατά την Μεταπολίτευση τουλάχιστον, φιλοδοξεί να νομοθετεί έτσι, που να δείχνει ότι όλα μπαίνουν σε μια καινούργια αρχή επί υπουργίας του, χωρίς βέβαια στην πραγματικότητα να προτείνει κάτι ικανό να αντικαταστήσει το παλιό –τέλος πάντων), μου ζήτησαν, λοιπόν, να γράψω ένα βιβλίο για το Λύκειο όπου να εκτίθενται κατά τρόπον ελκυστικό και εύληπτο οι βασικές αρχές της φιλοσοφίας ούτως, ώστε οι μαθητές να μπορούν να αποκτήσουν μια γενική εποπτεία περί του τι είναι αυτό που λέμε «φιλοσοφία» και τι είναι αυτό που, επί τέλους, έκαναν και συνεχίζουν να κάνουν οι φιλόσοφοι. Το κατά πόσον το βιβλίο προκάλεσε το ενδιαφέρον των αποδεκτών του το μαρτυρεί το γεγονός ότι μαθητές και καθηγητές από πολλά μέρη του τόπου μπήκαν στον κόπο να επικοινωνήσουν μαζί μου για να μιλήσουν μαζί μου γύρω από θέματα της φιλοσοφίας. Το βιβλίο αντικαταστάθηκε –σαν τόσα και τόσα, όπως ανέφερα παραπάνω πράγματα στον τόπο μας, από ένα άλλο βιβλίο, το οποίο τελικά οδήγησε στην οριστική κατάργηση του μαθήματος της φιλοσοφίας από το Λύκειο.

Οι πέντε εποχές της φιλοσοφίας Οι πέντε εποχές της φιλοσοφίας (1997)

Ακούω συχνά να μιλάνε για  το τέλος της ιστορίας, για το τέλος του καπιταλισμού, για το τέλος του κομμουνισμού, για το τέλος της ιδεολογίας γενικά, για το τέλος του ανθρωπισμού, για το τέλος χιλιάδων πραγμάτων. Δεν ξέρω αν είναι αλήθεια ότι επήλθε, επί τέλους, το τέλος όλων αυτών που συζητάνε. Για ένα πράγμα μπορώ να είμαι βέβαιος: ότι δεν θα έλθει ποτέ το τέλος της φιλοσοφίας, για την οποία πολλοί βιάζονται να πουν ότι έχει με τον έναν τη τον άλλο τρόπο ξεπεραστεί. Είναι η μόνη από τις δραστηριότητες του πνεύματός μας –οι άλλες είναι η επιστήμη, η τέχνη και η θρησκεία–  που δεν πρόκειται να περατωθεί ποτέ. Δεν της το επιτρέπει η φύση της. Πιο συγκεκριμένα: οι φιλόσοφοι έχουν ως στόχο να μας πουν όχι τι συμβαίνει στην πραγματικότητα αλλά τι θα έπρεπε ή θα μπορούσε να ισχύει. Ας υποθέσομε, λοιπόν, ότι, όπως λέει η Βίβλος, κάποτε έρχεται η συντέλεια του κόσμου και  βρισκόμαστε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν προς τον Θεό στον παράδεισο. Ο κόσμος τότε θα είναι τόσο όμορφος, που δεν θα έχομε ανάγκη την τέχνη για να δημιουργήσομε τίποτα περισσότερο προς τέρψιν την ψυχή μας. Το ίδιο και η επιστήμη: θα είναι περιττή, μια και ως θεοί θα ξέρομε τα πάντα. Ούτε η θεολογία θα μας χρειάζεται, αφού, ως κατ’ εικόνα και ομοίωσιν του Θεού, θα ξέρομε τι είναι αυτός και τι πρεσβεύει. Ζώντας σε αυτήν την απόλυτη μακαριότητα, θα μπορούσαμε να πούμε: ωραία, ο κόσμος είναι τέλειος κι εμείς ευτυχισμένοι μέσα σε ένα τέτοιο κόσμο. Αλήθεια, όμως, ίσως αναρωτιόμασταν αθώα, θα μπορούσαν, άραγε, να είναι διαφορετικά το πράγματα. Πώς αλλιώς θα μπορούσαν να είναι τα πράγματα, ή πώς θα έπρεπε να είναι τα πράγματα για να είναι αλλιώς ο κόσμος. Κι έτσι, θέτοντας τα ερωτήματα αυτά,  θα αρχίζαμε πάλι να φιλοσοφούμε. Όλα όσα είπαν οι φιλόσοφοι από τον 5ο αιώνα π.Χ., που εμφανίστηκε στην σκηνή του πολιτισμού, ως σήμερα μπορούμε να πούμε ότι συγκροτούν πέντε εποχές που παρήλθαν μεν χωρίς να σημαίνει ότι με το πέρασμά τους η φιλοσοφία γέρασε κι ήρθε πιο κοντά στο τέλος της. Η φύση της η ίδια καθιστά την φιλοσοφία αιωνόβια.

Ηθική φιλοσοφία Ηθική φιλοσοφία (1997)

Η Ηθική, από τους αρχαιότερους κλάδους της φιλοσοφίας, προκάλεσε το ενδιαφέρον μου ήδη από τα πρώτα μου βήματα στον χώρο της φιλοσοφίας και δεν σταμάτησε να με ελκύει στην συνέχεια. Στο βιβλίο αυτό λοιπόν παρατίθενται οι κύριες ηθικές θεωρίες που διατυπώθηκαν ανά τους αιώνες σε μια προσπάθεια να δειχθεί πού οι εισηγητές των έχουν δίκιο και πού όχι.

Η μελαγχολία της Αναγέννησης Η μελαγχολία της Αναγέννησης (1995)

Με αφορμή το βιβλίο Η ανατομία της μελαγχολίας, που έγραψε ο Άγγλος κληρικός του 16ουαιώνα Ρόμπερτ Μπάρτον στην προσπάθειά του να ξεπεράσει απασχολούμενος με την συγγραφή την μελαγχολία που τον είχε κτυπήσει από έφηβο, επιχειρώ να δείξω πώς η μελαγχολία στην εποχή της Αναγέννησης δεν είχε καταχωρηθεί σαν μια αρρώστια της ψυχής που αδρανοποιεί τον άνθρωπο αλλά αναδείχθηκε σε κύρια πηγή δημιουργίας δίνοντας, έτσι, μια εξήγηση στην απορία που είχε διατυπώσει ο Αριστοτέλης από την αρχαιότητα, πώς, δηλαδή, συμβαίνει μεγάλοι πνευματικοί άνθρωποι να είναι μελαγχολικοί.

Μάγοι της φιλοσοφίας Μάγοι της φιλοσοφίας (1994)

Να η εποχή που ζηλεύω και θα ήθελα να ζήσω: η εποχή της Αναγέννησης –το διάστημα, συγκεκριμένα, ανάμεσα στα μέσα του 15ου αιώνα έως τον 17ο αιώνα. Την ζωή όχι μέσα στα πανεπιστήμια, όπου ανθούσε η διδασκαλία του Αριστοτέλη και η καλλιέργεια των λογικών δυνάμεων του ανθρώπου, αλλά έξω στην κοινωνία όπου οι άνθρωποι κοιτούσαν με εμπειρικό μεν πλην όμως ανορθόδοξο στα μάτια της ακαδημαϊκής κοινότητας τρόπο να πιάσουν το άπιαστο όνειρο της ευτυχίας, πώς, ειδικότερα, να αντιμετωπίσουν τις τρεις κύριες πηγές της δυστυχίας: την αρρώστια, την φτώχεια και τον θάνατο. Τις έρευνες, λοιπόν, διανοούμενων της εποχής αυτής, όπως ο Παράκελσος, ο Ντη ή ο Φλαντ, προς την κατεύθυνση επίτευξης του ονείρου αυτού επιχειρώ να παρουσιάσω στο βιβλίο μου αυτό.

Φιλοσοφία και αμφισβήτηση Φιλοσοφία και αμφισβήτηση (1992)

Τι θέλω να δείξω στο βιβλίο μου αυτό –ε; Ότι η αμφισβήτηση, αμφιβολία και η ρευστότητα, που χαρακτηρίζουν τον καιρό μας, δεν είναι σημάδια παρακμής, όπως με ευκολία μπορεί να λέγεται, αλλά είναι αντανάκλαση της λογικής συμπεριφοράς των ανθρώπων. Ειδικά, μάλιστα για την φιλοσοφία είναι το οξυγόνο για να συνεχίσει να υπάρχει. Τι θα ήταν –σκέφτεστε; -ο Σωκράτης αν δεν απορούσε για κάθε ζήτημα που έπεφτε στην αντίληψή του ή ο Καρτέσιος χωρίς την περίφημη φράση του «αμφιβάλλω, άρα υπάρχω»;

Ανθρωποι, ζώα, μηχανές Ανθρωποι, ζώα, μηχανές (1987)

Τα ζώα, εννοώ τα θεωρούμενα ανώτερης «νοητικής» ικανότητας ζώα, κάνουν πολλές φορές εκπληκτικά πράγματα που μας εντυπωσιάζουν –σε τέτοιο σημείο, ώστε να λέμε ότι είναι οι κοντινοί συγγενείς μας. Κι όμως οι κοντινοί –οι πιο κοντινοί από τα ζώα, θέλω να πω– συγγενείς μας είναι κάτι μηχανές που εφηύρε και κατασκεύασε ο άνθρωπος τον περασμένο, τον 20ό, αιώνα: οι  ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Η στενή αυτή σχέση μας με τα ζώα οφείλεται στο γεγονός ότι οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές διαθέτουν την ίδια με τους ανθρώπους γλώσσα έτσι, ώστε να μπορούμε να ανταλλάσσομε μαζί τους σκέψεις, να λύνομε προβλήματα κ.ά.τ. –πράγμα, ασφαλώς, που δεν μπορούμε να κάνομε με τα ζώα.

Η θεμελίωση του ηθικού βίου Η θεμελίωση του ηθικού βίου (1986)

Η ηθική είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση στην ζωή μας. Κάθε άλλο παρά σπάνιο είναι  το φαινόμενο, θέλοντας να δικαιολογήσει κανείς μια πράξη του, όταν  μάλιστα μοιάζει να έχει  χάσει κάθε άλλο έρεισμα να υπερασπίσει τον εαυτό του, να  καταφεύγει σε ηθικής τάξεως επιχειρήματα.  Δυστυχώς, επειδή η ηθική προσφέρεται σαν ένα σωσίβιο στις δυσκολίες  με τις οποίες  μπορεί να βρεθούμε αντιμέτωποι, την μεταχειριζόμαστε κατά το δοκούν, σαν λάστιχο κατά το κοινώς λεγόμενο, έτσι κι αλλιώς. Η ηθική, όμως, είναι ένα πεδίο όπου καλούνται να δράσουν έλλογα, όπως οι άνθρωποι, πλάσματα, και ως εκ τούτου  διέπεται από τους κανόνες της λογικής. Δεν μπορείς, αίφνης, να συμφωνείς ότι πρέπει να τηρούμε τις υποσχέσεις μας, αλλά στην δεδομένη στιγμή που καλείσαι να επιστρέψεις, όπως υποσχέθηκες, το ποσό που δανείστηκες, δεν το επιστρέφεις. Είσαι το  ίδιο εκτεθειμένος με εκείνον που λέει ότι ένα κόκκινο τριαντάφυλλο δεν είναι κόκκινο. Με δυο λόγια, η λογική με τους κανόνες της αποτελούν το έρεισμα όπου θεμελιώνεται ο ηθικός βίος μας σε όλες τις εκφάνσεις του -από τις στοιχειώδεις έως τις πιο σύνθετες. Οι ηθικές επιλογές μας δεν μπορούν να είναι οι επιλογές του αλλοπρόσαλλου και του παράφρονα.

H ανθρώπινη ύπαρξη H ανθρώπινη ύπαρξη (1985)

Αν –φανταστείτε– η ψυχή ενός πρίγκιπα πήγαινε κι έμπαινε στο σώμα ενός τσαγκάρη αντικαθιστώντας την ψυχή του τελευταίου αυτού, τι θα λέγατε: ότι ο τσαγκάρης, έχοντας πια μέσα του πλέον τις σκέψεις, τις εμπειρίες και τις μνήμες του πρίγκιπα έγινε πρίγκιπας ή εξακολουθεί, παρόλα αυτά, να είναι τσαγκάρης; Το ερώτημα είναι απλό: τι μας εξασφαλίζει την προσωπική ταυτότητά μας, τι, να το πω αλλιώς, μας κάνει να είμαστε αυτό που είμαστε: η ψυχή ή το σώμα μας; Αυτό κι άλλα ανάλογα ερωτήματα, όπως το αν μπορούμε να ξεχωρίσομε την ψυχή μας από το σώμα μας ή το τι μας κάνει να λέμε ότι είμαστε το ίδιο πρόσωπο σήμερα με εκείνο που ήμασταν χτες, δεδομένου ότι με την προσθήκη νέων εμπειριών και σκέψεων και με τις ανεπαίσθητες αλλαγές που έχουν σημειωθεί στο σώμα μας έχομε αλλάξει, συγκροτούν το πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Κανονικότητα και μοναδικότητα Κανονικότητα και μοναδικότητα (1983)

Μπορεί κάποιος που διαθέτει κοινό νου και αντιλαμβάνεται τα συμβαίνοντα στην φύση βάσει των πoρισμάτων της επιστήμης να πιστεύει παράλληλα στα θαύματα που προκαλούνται από την παρέμβαση του Θεού στον κόσμο; Η απορία αυτή είναι το βασικό ερώτημα του βιβλίου αυτού, στο οποίο επιχειρώ να δώσω απάντηση εξηγώντας πώς είναι δυνατόν δυο από την φύση τους διαφορετικά πράγματα, η επιστημονική προσέγγιση της φύσης και η πίστη στα θαύματα, να συνυπάρχουν τον μυαλό μας.

Εμπειρία και πραγματικότητα Εμπειρία και πραγματικότητα (1982)

«Σκέπτομαι» στα αρχαία ελληνικά σημαίνει «αμφιβάλλω». Σκεπτικισμός, κατ΄ επέκταση, είναι η θεωρία που λέει ότι δεν μπορείς να είσαι βέβαιος για τίποτα, πώς ό, τι και να λες και να το υποστηρίζεις ότι είναι σωστό, αυτό μπορεί να ανατραπεί. Ο σκεπτικισμός είναι μια θεωρία που δεν πολεμιέται εύκολα. Κι αυτό, γιατί μπορεί να ρωτάει κανείς εις το διηνεκές. Αν ισχυριστείς κάτι, εγώ μπορώ να ρωτήσω «γιατί» και «πώς το ξέρεις ότι είναι έτσι», κι εσύ να μπορεί να μου δώσεις μια απάντηση, κι εγώ πάλι να ρωτήσω γιατί να είναι έτσι –και ούτω καθεξής, επ’ άπειρον. Οι φιλόσοφοι προσπάθησαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο να βάλουν ένα τέλος στο γαϊτανάκι της αμφιβολίας. Άλλοι είδαν την αμφιβολία σαν ένα μέσο που, τελικά, οδηγεί στο αντίθετο από εκείνο που αυτή υπαγορεύει, ήγουν στην βεβαιότητα. Μπορεί, ας πούμε, να πει κανείς: για όλα τα πράγματα αμφιβάλλω. Για ένα πράγμα δεν μπορώ να αμφιβάλλω: ότι αμφιβάλλω. Το γεγονός ότι αμφιβάλλω με αναγκάζει να πειστώ  ότι  υπάρχω. Γιατί πώς θα αμφέβαλλα, αν δεν υπήρχα. Αμφιβάλλω, άρα υπάρχω. Αυτός είναι ο τρόπος που προσπάθησε ο Καρτέσιος να πολεμήσει την αμφιβολία ως αρνητικό παράγοντα στην ζωή μας. Άλλοι φιλόσοφοι επικαλούμενοι δυνάμεις του νου ή της εμπειρίας επιχείρησαν να πολεμήσουν την αμφιβολία. Το ποιες  είναι οι δυνάμεις αυτές που επικαλέστηκαν οι φιλόσοφοι μπορεί αν τις δει κανείς, αν  ανατρέξει στο βιβλίο μου.

Kant’s Conceptions of the Categorical Imperative and the Will Kant’s Conceptions of the Categorical Imperative and the Will (1980)

Ο Γερμανός φιλόσοφος του 18ου αιώνα Ιμάνουελ Καντ θεωρείται από τους πιο δυσνόητους συγγραφείς. Έχουν πει ότι τα κείμενά του θυμίζουν κατά την στριφνότητά τους συμβολαιογραφικές πράξεις του παλιού καιρού. Σκέφτηκα, λοιπόν, να πραγματευθώ την ηθική θεωρία του Καντ υπό το πρίσμα της αναλυτικής φιλοσοφίας, σύμφωνα με την οποία έργο του φιλοσόφου είναι η αποκατάσταση του νοήματος της γλώσσας έτσι, ώστε η τελευταία αυτή, με την εξάλειψη των ασαφειών της, των αντιφάσεών της κ.ά.τ., να μπορεί να γίνει κατανοητή.

Kεφάλαια ηθικής φιλοσοφίας Kεφάλαια ηθικής φιλοσοφίας – Η αυτονομία του ηθικού λόγου (1980)

Θα σας έχει συμβεί να ακούσετε κάποιον που καπνίζει να λέει ότι δεν πρέπει να καπνίζομε. Αυτό φαίνεται λογικό –να κάνει κανείς κάτι ξέροντας ότι δεν πρέπει να το κάνει. Κι αυτό, γιατί  το «πρέπει» δεν αναφέρεται σε κάτι που ισχύει στην πραγματικότητα, αλλά παραπέμπει σε κάτι που θα ήταν καλό να γίνεται ή να μη γίνεται. Έτσι, μπορεί να λέει κανείς ότι συμβαίνει κάτι, το οποίο όμως δεν είναι καλό να το κάνει. Με άλλα λόγια, το πρέπει χαρακτηρίζεται από μια αυτονομία, γεγονός που καθιστά την ηθική, η οποία ασχολείται όχι με το τι κάνομε στην πραγματικότητα αλλά με το τι είναι σωστό να κάνομε, έναν αυτόνομο τρόπο δράσης του ανθρώπου. Πολλοί όμως εισηγητές ηθικών θεωριών δεν το έλαβαν αυτό υπόψη τους, με αποτέλεσμα να οδηγηθούν σε ανυπέρβλητες δυσκολίες. Γύρω από το ζήτημα αυτό, της σχέσης πραγματικότητας και του πρέπει, και τις προεκτάσεις που δημιουργεί αυτό ασχολούμαι στα δυο αυτά βιβλία μου.

Η έννοια του κάλλους στον Δαμάσκιο Η έννοια του κάλλους στον Δαμάσκιο (1977)

Ο Δαμάσκιος ήταν ο τελευταίος σχολάρχης της Ακαδημίας των Αθηνών –πριν ο Ιουστινιανός διατάξει  το 529 μ.Χ.  την παύση λειτουργίας της. Ο Δαμάσκιος, τότε, με έξη άλλους φιλοσόφους πήγαν στην αυλή του Πέρση βασιλιά Χοσρόη, για τον οποίον είχαν ακούσει ότι ήταν υποστηρικτής των γραμμάτων. Τα πράγματα, όμως, εκεί ήταν τελείως διαφορετικά από ό, τι είχαν πληροφορηθεί. Και το χειρότερο ο Χοσρόης δεν τους άφηνε να φύγουν. Ύστερα από πολλές εκκλήσεις και πιέσεις προς τον Χοσρόη πέτυχαν να μείνουν ελεύθεροι να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Από κει χάνονται τα ίχνη του Δαμάσκιου. Ο Δαμάσκιος έγραψε υπομνήματα σε έργα του Πλάτωνος, όπου υπάρχουν ορισμένες –ελάχιστες, η αλήθεια– αναφορές στην ομορφιά, από τις οποίες, ωστόσο, προσπάθησα να συγκροτήσω την θεωρία του για την έννοια του κάλλους.